دیابت بارداری نوعی افزایش قند خون است که در دوران حاملگی بروز می‌کند و اغلب بدون علامت است. تشخیص زودهنگام، کنترل با رژیم غذایی، فعالیت بدنی و در صورت نیاز دارو، مانع عوارض جدی برای مادر و جنین می‌شود. این عوارض شامل پره‌اکلامپسی، زایمان زودرس، مشکلات تنفسی نوزاد و افزایش خطر دیابت نوع دو در آینده است.
مطالب این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و نمی‌تواند جایگزین تشخیص و توصیه اختصاصی پزشک باشد. هر فرد شرایطی منحصر به فرد دارد، بنابراین برای دریافت راهنمایی دقیق،مطمئن و شخصی سازی شده، مشاوره با پزشکان گیل‌کر بهترین انتخاب است.
مقدمه
دیابت بارداری به معنای افزایش سطح قند خون در دوران بارداری می‌باشد و اغلب بی‌علامت است اما در صورت شدت بیماری با علائمی مثل تشنگی، تکرر ادرار، خستگی، تاری دید، تهوع، خشکی دهان بروز پیدا می‌کند (اکثر این علائم به دنبال حاملگی نیز مشاهده می‌شوند) و در صورتی‌که کنترل نشود، خطر مشکلاتی مثل پری‌اکلمپسی (فشار خون بالا در دوره بارداری) و نیاز به سزارین (بزرگ بودن نوزاد) برای مادر و چاقی، تولد زودهنگام (نارس بودن)، اختلالات تنفسی، مرگ پیش از تولد (stillbirth)، قند خون پایین در زمان تولد (احتمال تشنج) و ابتلا به دیابت نوع دو را برای جنین افزایش می‌دهد. اولین گام درمانی رژیم غذایی مناسب و تغییر سبک زندگی (فعالیت بدنی روزانه و ...) می‌باشد و در مواردی نیز ممکن است شخص به تزریق انسولین یا دارو درمانی نیاز پیدا کند. لازم به ذکر است ابتلا به دیابت بارداری لزوما به معنای وجود دیابت قبل و بعد از بارداری نمی‌باشد.
دیابت بارداری و اهمیت تشخیص زودهنگام
حاملگی و به دنبال آن مادر شدن یکی از زیباترین و حساس‌ترین تجربه‌های زندگی بانوان می‌باشد، بنابراین در این دوره 9 ماهه، سلامت اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند، چرا که با تشخیص زودهنگام مشکلات دوران بارداری شانس موفقیت بارداری و سلامت مادر و جنین دوچندان می‌شود؛ دیابت بارداری یکی از بیماری‌هایی است که خانم‌ها در دوران بارداری با آن مواجه می‌شوند. ممکن است این بیماری در هر مرحله‌ای از بارداری اتفاق بیفتد؛ اما در سه‌ماهه دوم و سوم شایع‌تر است. منظور از دیابت بارداری، افزایش سطح قند خون بیشتر از حد نرمال در دوران بارداری می‌باشد که در صورت کنترل‌نشدن، خطرات جدی‌ای برای مادر و جنین در پی خواهد داشت، در نتیجه تشخیص زودهنگام آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
قند خون دوران حاملگی چیست؟
پس منظور از قند خون دوران حاملگی، وجود مقدار زیاد و غیرطبیعی گلوکز در خون مادر باردار می‌باشد که برای اولین بار در دوره حاملگی بروز پیدا کرده یا تشخیص داده می‌شود.
ضروری است که تست غربالگری برای دیابت بارداری در همه خانم‌های حامله بین هفته ۲۴ تا ۲۸ انجام شود و در خانم‌هایی که به دلیل وجود ریسک فاکتورها، شانس بیشتری برای ابتلا دارند، تست‌های غربالگری ابتدا در هفته ۱۵ ام بارداری انجام می‌شوند و در صورت منفی بودن، تست مجددا بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ تکرار می‌شود.
در اولین گام برای تشخیص تست چالش یک ساعته (GCT) انجام می‌شود. به این صورت که به مادر پنجاه گرم گلوکز خوراکی داده می‌شود و بعد از یک ساعت گلوکز خون را اندازه‌گیری می‌کنند، در صورتی که میزان گلوکز خون بیشتر از mg/dl140-130 باشد باید تست تست تحمل گلوکز ۳ ساعته (GTT) انجام شود؛ بدین صورت که اول قند ناشتا (FBS) مادر را اندازه گرفته سپس به او صد گرم گلوکز خوراکی می‌دهیم و در فاصله‌های یک، دو و سه ساعت بعد مجددا قند بیمار را اندازه گرفته در صورتی که حداقل دو مورد از این مقادیر غیرطبیعی باشند، تشخیص دیابت بارداری قطعی است.
فاکتورهای خطر برای دیابت بارداری
در صورت وجود این فاکتورها احتمال ابتلا به دیابت بارداری افزایش پیدا می‌کند و در نتیجه ضروری است که در این افراد، تست‌های غربالگری زودتر از حالت معمول و در هفته ۱۵ ام بارداری انجام شوند.
در صورتی که دیابت بارداری کنترل نشود یا دیر تشخیص داده شود، عوارض زیادی را هم برای مادر و هم برای جنین به همراه دارد و گاهها این عوارض جبرانناپذیر هستند و به همین دلیل است که انجام تست‌های غربالگری و تشخیص بهموقع دیابت بارداری از اهمیت زیادی برخوردار است.
عوارض برای مادر
فشار خون بالا و افزایش احتمال پری‌اکلامپسی (شرایط خطرناکی که زندگی مادر و جنین را به خطر می‌اندازد)
افزایش احتمال وجود پیچیدگی در انجام زایمان طبیعی و در نتیجه ضرورت انجام سزارین (به‌دلیل وزن زیاد نوزاد هنگام تولد)
به‌طور کلی دیابت بارداری می‌تواند منجر به رشد غیرطبیعی جنین شود؛ به‌طوری که بروز آن در سه‌ماه اول حاملگی منجر به محدودیت رشد جنین و وزن کمتر از حد نرمال می‌شود و در صورت بروز در سه‌ماه دوم یا سوم منجر به رشد بیش‌ازحد و بزرگ‌تر از حد نرمال بودن جنین می‌شود که به زایمان سخت و نهایتا ضرورت انجام سزارین می‌انجامد.
در رفتن شانه نوزاد هنگام زایمان طبیعی به‌دلیل رشد بیش‌ازحد (macrosomia)
قند خون پایین (hypoglycemia) نوزاد در بدو تولد که خطر بروز تشنج را نیز افزایش می‌دهد
تولد پیش از موعد نوزاد (قبل از ۳۷ هفتگی) و در نتیجه افزایش احتمال نارس بودن نوزاد در هنگام تولد (preterm birth & prematurity)
اختلال در تنفس (سندرم دیسترس تنفسی) به‌دنبال نارس بودن و تولد زودتر از موعد
وجود زردی به‌دنبال سطح بالای بیلی‌روبین خون (hyperbilirubinemia)
افزایش احتمال مرده‌زایی (مرگ نوزاد قبل از تولد یا stillbirth)
تولد با نقص‌های مادرزادی
عوارض دیابت بارداری برای جنین
کنترل و درمان دیابت بارداری
یکی از اقدامات لازم برای کنترل دیابت بارداری اندازه‌گیری و ثبت منظم قند خون، اول صبح، به‌صورت ناشتا و یک یا دو ساعت بعد از هر وعده غذایی می‌باشد. همچنین ضروری است ویزیتهای منظم توسط پزشک هر یک یا دو هفته یک‌بار انجام شود. یکی از مهمترین اقدامات در این ویزیتها انجام سونوگرافیهای مختلف برای کنترل میزان رشد جنین و ... می‌باشد.
دستگاه تست قند خون
اولین گام در درمان دیابت بارداری رعایت رژیم غذایی مناسب به‌همراه انجام فعالیت‌های بدنی می‌باشد و در صورت نیاز پزشک دارودرمانی را نیز به موارد بالا اضافه می‌کند. دارودرمانی ممکن است شامل داروهای خوراکی مثل متفورمین (کاهنده تولید گلوکز در کبد) و تزریق انسولین می‌باشد. همچنین خواب کافی و کمکردن استرس تا حد امکان نیز در بهبود دیابت بارداری تأثیرگذار هستند.
برای درمان دیابت بارداری چه بخوریم و چه نخوریم؟
به دلیل حساسیت زیاد ضروری است رژیم شخصیسازی شده برای دیابت بارداری توسط یک متخصص تنظیم شود؛ اما به‌طور کلی رژیم مناسب باید مواد مغذی و فیبر فراوان داشته باشد و همچنین میزان دریافت کالری و چربی را محدود کند و از همه مهمتر مصرف نوشیدنیها و غذاهای قندی باید به حداقل برسد. روزانه سه وعده غذایی کوچک به همراه سه میان‌وعده سالم در فواصل دو تا سه ساعت.
انتخاب کربوهیدرات‌های سالم‌تر
از آنجایی که همه کربوهیدرات‌ها بر سطح قند خون تاثیرگذار هستند، شناخت غذاها حاوی کربوهیدرات از اهمیت زیادی برخوردار است. برای کنترل قند خون باید به نوع و مقدار کربوهیدرات مصرفی نیز توجه کرد و کربوهیدرات‌های سالم‌تر را در اولویت قرار داد. با توجه به تمام این موارد متخصص تغذیه مقدار و نوع وعده‌های غذایی را برای شما مشخص خواهد کرد.
نان سفید را با نان جو سیاه سبوس‌دار، تخم‌کتان، چاودار، سبوس‌دار یا چندغله جایگزین کنید.
چیپس و پوره سیب‌زمینی را با پاستای سبوس‌دار یا سیب‌زمینی شیرین جایگزین کنید.
برنج سفید را با برنج قهوه‌ای جایگزین کنید.
غلات مانند کورن‌فلکس و برنجک را با گزینه‌های فیبر بالاتر مانند فرنی یا جو دوسر تهیه‌شده با خامه و آب جایگزین کنید.
آرد سفید را با آرد سبوس‌دار جایگزین کنید.
سبزیجات مثل اسفناج، کلم‌برگ، کلم‌پیچ، کلم‌بروکلی، لوبیا سبز، هویج، گوجه‌فرنگی و قارچ؛ حبوبات مثل نخود، لوبیا و عدس؛ لبنیات مثل ماست بدون شکر و شیر را به رژیم غذایی خود اضافه کنید. (اگر از شیر غیرلبنی استفاده می‌کنید، اطمینان حاصل کنید غنی از ویتامین‌ها و مواد معدنی و بدون شکر باشد)
بهتر است میوه را در مقادیر مختصر و بین وعده‌های غذایی میل کنید و از اسموتی و آب‌میوه خودداری کنید.
کاهش مصرف قند
کاهش مصرف قند برای حفظ سطح قند خون در محدوده طبیعی اهمیت زیادی دارد.
نوشیدنی‌های شیرین، نوشابه‌های انرژی‌زا، آب‌میوه‌ها و نوشیدنی‌های کافئین‌دار را با آب، چای یا قهوه بدون کافئین جایگزین کنید.
به جای استفاده از شکر، شیرین‌کننده‌های کم یا بدون کالری که به‌عنوان شیرین‌کننده‌های مصنوعی نیز شناخته می‌شوند، را امتحان کنید.
در صورت وجود ساکارز، گلوکز، دکستروز، فروکتوز، لاکتوز، مالتوز، عسل، شکر اینورت، شربت، شیرین‌کننده ذرت و ملاس در یک ماده غذایی از مصرف آن خودداری کنید.
در هر وعده مقدار مواد غذایی مشخص و مشابه روز قبل مصرف کنید
کربوهیدرات‌ها مصرفی را در طول روز پخش کنید
عدم مصرف یک‌وعده‌های غذایی کوچک در ساعات مختلف روز (کاهش مقدار هر وعده و افزایش تعداد وعده‌ها) می‌تواند به حفظ سطح قند خون شما بین وعده‌های غذایی کمک کند.
برای میان‌وعده‌ها، کیک، بیسکویت، چیپس و شکلات را با موارد زیر جایگزین کنید:
ماست یونانی
دانه‌ها یا میوه‌هایی مانند سیب، گلابی یا نارنگی
آجیل و دانه‌های بدون نمک
سبزیجاتی مثل گوجه‌گیلاسی همراه با تخم‌مرغ خردشده
کیک جو دوسر با یک وعده پنیر خامه‌ای به اندازه قوطی کبریت
یک ظرف ژله بدون قند
پروتئین با چربی اشباع محدود را به رژیم غذایی خود اضافه کنید
منابع پروتئینی با چربی اشباع کم، مانند گوشت قرمز بدون چربی، گوشت خوک، مرغ و ماهی را در رژیم غذایی خود بگنجانید. (با توجه به خطرات جیوه برای جنین، به نوع و مقدار ماهی مصرفی دقت کنید)
علاوه بر این، سایر غذاهای غنی از پروتئین مانند پنیر، تخم‌مرغ، آجیل، دانه‌ها و کره بادام‌زمینی نیز برای شما و کودکتان مفید هستند.
مصرف آب به مقدار کافی را فراموش نکنید.
بهترین صبحانه برای دیابت بارداری
برای پخت‌وپز و تهیه غذا از چربی‌های سالم مثل روغن زیتون یا روغن کانولا استفاده کنید.
برای اطلاع درباره محتویات هر ماده غذایی، برچسب آن را چک کنید
از حذف وعده‌های غذایی خودداری کنید.
مصرف یک میان‌وعده مناسب قبل از خواب به تنظیم قند خون ناشتا کمک می‌کند.
یک کاسه جو دوسر پرک‌شده با خامه و آب یا شیر کم‌چرب
یک کف دست نان سبوس‌دار با کره کم‌چرب غیراشباع یا پنیر خامه‌ای، به‌همراه خیار خردشده یا تخم‌مرغ
یک تخم‌مرغ آب‌پز با سالاد و یک کف دست نان
ماست و آجیل
املت قارچ و پیازچه
صبحانه خود را به‌صورت دو وعده مجزا در فاصله چند ساعت مصرف کنید. بسیاری از تیم‌های مراقبتی توصیه می‌کنند که کربوهیدرات را در وعده صبحانه به ۱۵ تا ۲۰ گرم محدود کنید و سپس چند ساعت بعد ۱۵ تا ۲۰ گرم دیگر مصرف کنید. در عمل، این به‌معنای خوردن یک کف دست نان در نوبت اول و یک کف دست دیگر نان در نوبت بعدی می‌باشد.
ناهار
سالاد ماکارونی کوچک، با سبزیجات فراوان
سوپ - حاوی سبزیجات و حبوبات فراوان - با نان گندم کامل
سالاد مرغ و سویا
پلو گل کلم
سالاد نخود و تن ماهی
شام
لوبیا چیلی پخته‌شده به آرامی
استیک گوشت
مرغ گریل‌شده
فعالیت‌های بدنی
به‌دنبال انجام فعالیت‌های بدنی، گلوکز مصرف می‌شود و در نتیجه قند خون کاهش پیدا می‌کند. همچنین می‌تواند برخی از عوارض حاملگی مثل کمردرد، یبوست و… را کاهش داده و به آسان‌تر شدن فرایند زایمان کمک کند. فعالیت‌های بدنی مناسب برای کنترل دیابت بارداری باید توسط پزشک و با توجه به شرایط بیمار انتخاب شوند. انجام روزانه ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی مناسب است.
در صورتی که قبل از حاملگی فعالیت ورزشی خاصی انجام می‌دادید، ادامه‌دادن آن در طی حاملگی تا زمانی که احساس راحتی می‌کنید مانعی ندارد (البته از انجام ورزش‌های با ریسک بالا خودداری کنید).
اگر قبل از حاملگی فعالیت بدنی بخصوصی نداشتید می‌توانید موارد زیر را امتحان کنید:
پیاده‌روی (الخصوص بعد از شام و ناهار)
یوگای حاملگی
شنا
رقص
توصیه‌های بعد از زایمان
ضروری است ۶ تا ۱۲ هفته بعد از زایمان، قند خون مجدداً چک شود. همچنین از آنجایی که دیابت نوع دو در بیش از نیمی از خانم‌های مبتلا به دیابت بارداری در سال‌های آینده زندگی اتفاق می‌افتد، رعایت رژیم غذایی مناسب، انجام فعالیت بدنی و حفظ وزن مناسب در پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع دو نقش بسزایی دارد. همچنین باید چک قند خون هر چند سال یک‌بار تکرار شود.
سناریوها
سناریو ۱
مریم ۲۸ ساله در ماه ششم بارداری، مدتی است که علائمی مثل تشنگی زیاد، تکرر ادرار و خستگی زیاد و غیرطبیعی را تجربه می‌کند و معتقد است این علائم طبیعی هستند و در نتیجه حاملگی اتفاق افتاده‌اند. در ویزیت روتین، پزشک بعد از انجام آزمایش‌های لازم وجود دیابت بارداری را تایید می‌کند.
علائم دیابت بارداری معمولاً واضح نیستند و تنها راه تشخیص قطعی، تست قند خون است.
علائم دیابت بارداری شباهت زیادی با علائم طبیعی بارداری دارند و این مورد نباید موجب به‌تاخیر افتادن تشخیص دیابت بارداری شود.
سناریو ۲
یک خانم باردار که در هفته ۲۶ بارداری است از پزشک خود می‌پرسد: من علائمی ندارم، چرا باید تست تحمل گلوکز بدهم؟
دیابت بارداری اغلب بدون علامت است.
انجام تست غربالگری در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای همه مادرهای باردار ضروری است.
سناریو ۳
پزشک برای خانمی که حاملگی اولش را تجربه می‌کند، تشخیص دیابت بارداری می‌دهد. مادر به‌شدت ترسیده و اعلام می‌کند حاضر نیست با مصرف دارو زندگی کودک خود را به خطر بیندازد. پزشک توضیح می‌دهد مصرف دارو ضرورتی ندارد اما حتی اگر مصرف دارو ضرورت داشت، داروهای مصرفی در دیابت بارداری برای جنین خطری ندارند. در صورتی‌که دیابت بارداری کنترل نشود، عوارض زیادی برای جنین و مادر به‌همراه دارد.
دیابت بارداری معمولاً بدون نیاز به دارو و با رعایت رژیم غذایی و انجام فعالیت بدنی سبک کنترل می‌شود.
داروهای مصرفی در درمان دیابت (متفورمین و انسولین تزریقی) خطری برای جنین ندارند.
اگر دیابت بارداری کنترل نشود، جان مادر و جنین به خطر می‌افتد.
سناریو ۴
مادری مبتلا به فشار خون که سومین حاملگی خود را تجربه می‌کند، برای ویزیت اول به پزشک خود مراجعه کرده اما از تجویز آزمایش غربالگری دیابت بارداری توسط پزشک متعجب می‌شود چرا‌که در بارداری‌های قبلی این تست را در سه‌ماهه سوم بارداری انجام داده بوده است.
در صورت وجود فاکتورهای خطری مثل فشار خون، غربالگری دیابت بارداری زودتر از هفته ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود.
جمع‌بندی
دیابت بارداری به‌معنای قند خون بالایی است که در هنگام حاملگی شروع شده و تشخیص داده می‌شود؛ به‌طور معمول بدون علامت است اما ممکن است با خستگی، تشنگی، تکرر ادرار، خشکی دهان و... همراه باشد. تست‌های غربالگری برای دیابت بارداری بین هفته ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود ولی در صورت وجود فاکتورهای خطر مثل سابقه دیابت بارداری در حاملگی‌های قبلی، سابقه دیابت نوع دو در اقوام درجه‌یک، چاقی و اضافه‌وزن قبل از حاملگی، سابقه سقط بدون دلیل مشخص، فشار خون بالا و پری‌دیابت بودن، ضرورت دارد تست‌های غربالگری در هفته ۱۵ یا حتی زودتر و در اولین ویزیت انجام شوند. از آنجایی که دیابت بارداری عوارض زیاد و گاه جبران‌ناپذیری برای مادر و جنین به‌همراه دارد، تشخیص زودهنگام و کنترل آن از اهمیت خاصی برخوردار است. این عوارض شامل پره‌اکلامپسی، دردهای زایمان زودتر از موعد، زایمان سخت و احتمال نیاز به سزارین، افزایش شانس ابتلای مادر و جنین به دیابت نوع دو در سال‌های بعدی، تولد زودتر از موعد و نارس‌بودن نوزاد، زردی، نقص‌های مادرزادی، سندرم دیسترس تنفسی نوزاد، رشد کمتر یا بیشتر از حد نرمال جنین، افت قند در بدو تولد و خطر تشنج هستند. به‌طور کلی رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی و در صورت لزوم دارودرمانی در کنار هم به بهبود دیابت بارداری کمک می‌کنند. کنترل منظم قند خون و ویزیت توسط پزشک متخصص در فاصله یک یا دو هفته یک‌بار نیز ضرورت دارند. توصیه می‌شود برای تنظیم رژیم غذایی و فعالیت‌های بدنی مناسب و در صورت نیاز مصرف دارو، حتما به پزشک متخصص مراجعه کنید.
سوالات متداول
سوالات متداول
دیابت بارداری به‌طور معمول بدون علامت است اما می‌تواند با علائم تشنگی، تکرر ادرار، خستگی، تاری دید، عفونت‌های ادراری، خارش ناحیه تناسلی و خشکی دهان همراه باشد.
قند خون بالاتر از mg /dl 130-140 غیرطبیعی است و اگر به میزان mg/dl 200 برسد، احتمال وجود دیابت بارداری زیاد است و این مقدار قند خون برای مادر و جنین خطرناک است.
قند بالا عوارض زیادی برای مادر و جنین به‌همراه دارد؛ از جمله پره‌اکلامپسی، دردهای زایمان زودتر از موعد، زایمان سخت و احتمال نیاز به سزارین، افزایش شانس ابتلای مادر و جنین به دیابت نوع دو در سال‌های بعدی، تولد زودتر از موعد و نارس‌بودن نوزاد، زردی، نقص‌های مادرزادی، سندرم دیسترس تنفسی نوزاد، رشد کمتر یا بیشتر از حد نرمال جنین، افت قند در بدو تولد و خطر تشنج.
غربالگری برای دیابت بارداری بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود اما در صورت وجود عوامل خطر، ضروری است تست‌های غربالگری زودتر و در هفته پانزدهم یا حتی در اولین ویزیت انجام شوند.
به‌طور کلی رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی و در صورت لزوم دارودرمانی در کنار هم به بهبود دیابت بارداری کمک می‌کنند.
تزریق انسولین و قرص متفورمین داروهای مصرفی در درمان دیابت بارداری هستند.
تغییر سبک زندگی شامل کاهش استرس، خواب کافی، رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی.
به جز یک مطالعه تحقیقاتی، شواهد دیگری مبنی بر تاثیر دیابت بارداری بر حرکات جنین وجود ندارد.
